اين جمله ذكر را متصف به شدت كرده ، چون ذكر همانطور كه از نظر كميت و مقدار متصف به كثرت مىشود ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « اذْكُرُوا اللَّه ذِكْراً كَثِيراً » « 1 » و نيز فرموده : « وَالذَّاكِرِينَ اللَّه كَثِيراً » « 2 » همچنين از نظر كيفيت متصف به شدت مىشود چون ذكر ، به معناى واقعيش منحصر در ذكر لفظى نيست بلكه امرى است مربوط به حضور قلب ، و لفظ را هم اگر ذكر مىگويند ، از اين جهت است كه لفظ از معناى قلبى و ياد درونى حكايت مىكند . و چون چنين است هم اتصافش به كثرت از نظر موارد صحيح است ، چون معنايش ياد خدا در غالب حالات است ، هم چنان كه فرمود : « الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّه قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ » « 3 » و هم اتصافش به شدت در پاره اى از موارد صحيح است ، و چون مورد آيه بطورى كه از آن استفاده مىشود موردى است كه آدمى را از خدا بىخبر مىكند ، و ياد خدا را از دل مىبرد ، لذا مناسبتر آن بود ذكر را كه بدان امر مىفرمايد به شدت توصيف كند ، نه به كثرت و مطلب روشن است . « * ( فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا ) * . . . » اين جمله تفريع است بر جمله * ( « فَاذْكُرُوا اللَّه كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ » ) * ، و مراد از ناس مطلق افراد انسان اعم از مؤمن و كافر است چه كافر كه به غير از پدران خود به ياد كس ديگر نيست ، و جز افتخارات دنيوى را نمىخواهد و جز دنيا نمىطلبد ، و كارى به آخرت ندارد ، و چه مؤمن كه جز آنچه نزد خداست نمىجويد ، و اگر هم چيزى از امور دنيا را بخواهد چيزى است كه باز مورد رضاى پروردگارش ( و وسيله كسب رضاى او ) است ، و بنا بر اين پس اينكه فرمود : ( بعضى از مردم مىگويند ) منظور گفتن به زبان قال نيست ، بلكه گفتن به زبان حال است ، و معناى آيه اين است كه : بعضى از مردم نمىخواهند مگر دنيا را ، و اينان در آخرت هيچ نصيبى ندارند ، بعضى هم هستند كه نمىجويند مگر آنچه را كه مايه رضا و خوشنودى پروردگارشان باشد ، چه در دنيا و چه در آخرت : اينان از آخرت هم نصيب دارند . از اينجا روشن مىشود كه چرا حسنه را در نقل كلام اهل آخرت ذكر كرد و در نقل كلام اهل دنيا نقل نكرد ، چون كسى كه چيزى از امور دنيا مىخواهد مقيد نيست به اينكه آن چيز نزد خدا هم حسنه باشد يا نباشد ، او دنيا را مىخواهد كه همه اش نزد او حسنه و خوب

--> ( 1 ) سوره احزاب آيه 41 ( 2 ) سوره احزاب آيه 35 ( 3 ) آنان كه خدا را ياد مىكنند در حال ايستاده و حال نشسته و حال به پهلو افتاده . « سوره آل عمران آيه 191 »